ประวัติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ "พระบิดาแห่งมัคคุเทศก์ไทย" article

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
____________________________________________________________________________________

 

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 – 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486) เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 57 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม เมื่อวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 7 ปีจอ ตรงกับวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 พระองค์ยังทรงเป็นต้นราชสกุลดิศกุล

 

พระประวัติ
ประสูติ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 57 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม ภายในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 พระองค์ได้รับพระราชทานพระนามจากสมเด็จพระบรมชนกนาถเมื่อวันสมโภชเดือน โดยมีรายละเอียดว่า[1]

"สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยามผู้พระบิดา ขอตั้งนามกุมารบุตรที่เกิดแต่ชุ่มเล็กเป็นมารดานั้น และซึ่งคลอดในวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 7 ปีจอจัตวาศกนั้น ว่าดังนี้ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร นาคนาม ขอจงเจริญชนมายุ วรรณ สุข พล ปฏิภาณ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการ สิ้นกาลนานต่อไปเทอญ"

ชาววังโดยทั่วไป เรียกกันว่า "พระองค์ดิศ" โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำเอานามของพระอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) ซึ่งเป็นบิดาของเจ้าจอมมารดาชุ่มมาตั้งพระราชทาน เนื่องจากทรงพระราชดำริว่าท่านเป็นคนซื่อตรง[2]

 

 

ทรงศึกษา
พระองค์ทรงเริ่มเรียนหนังสือไทยชั้นต้นจากสำนักคุณแสงและคุณปาน ราชนิกุล ในพระบรมมหาราชวัง ทรงศึกษาภาษาอังกฤษในโรงเรียนหลวง ซึ่งมีมิสเตอร์ ฟรานซิส ยอร์ช แพตเตอร์สัน เป็นพระอาจารย์

· พ.ศ. 2418 เมื่อมีพระชนม์ได้ 13 พรรษา ได้ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ และประทับจำพรรษาที่วัดบวรนิเวศวิหาร

· พ.ศ. 2420 ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนนายร้อยทหารบก ได้รับพระราชทานยศเป็นนายร้อยตรีทหารมหาดเล็ก บังคับกองแตรวง พระชนมายุได้ 15 ปี

 

 

สิ้นพระชนม์
เมื่อวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486 ที่วังวรดิศ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สิ้นพระชนม์ รวมพระชนม์มายุได้ 81 พรรษา
ได้ทรงประกอบพระกรณียกิจด้านต่าง ๆ และทรงเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงขนาดตรัสชมพว่า ทรงเป็นเสมือน "เพชรประดับ
พระมหาพิชัยมงกุฎ"

 


พระราชกรณียกิจ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงฉายกับ เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 4

· พ.ศ. 2422 ได้รับพระราชทานยศเป็นนายร้อยโท ผู้บังคับการทหารม้า ในกรมทหารมหาดเล็กและในปีเดียวกันนี้ได้รับพระราชทานยศเป็น นายร้อยเอก ราชองค์รักษ์ประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชนมายุได้ 17 ปี

· พ.ศ. 2423 ได้รับพระราชทานยศเลื่อนเป็นนายพันตรี ผู้สนองพระบรมราชโองการ ว่าการกรมทหารมหาดเล็ก

· พ.ศ. 2424 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปสังกัดกรมทหารปืนใหญ่ ซึ่งเรียกกันในสมัยนั้นว่า "กรมกองแก้วจินดา" ทรงจัดตั้งโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ

· พ.ศ. 2425 ผนวชเป็นพระภิกษุ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระ อุปัชฌาย์ และประทับจำพรรษาที่วัดนิเวศธรรมประวัติ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

· พ.ศ. 2428 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปเป็นผู้บังคับการทหารมหาดเล็ก และได้รับพระราชทานยศเป็นนายพันโท

· พ.ศ. 2429 โปรดเกล้าฯ พระราชทานพระสุพรรณบัฎ และทรงประกาศแต่งตั้งให้ดำรงพระอิสริยยศ เป็น "กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ"

· พ.ศ. 2430 โปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้บัญชาการทหารบก

· พ.ศ. 2431 ได้รับพระราชทานยศเป็นนายพลตรี

· พ.ศ. 2432 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายจากงานฝ่ายทหารไปปฏิบัติงานทางพลเรือน ทรงเป็นผู้กำกับ กรมธรรมการ

· พ.ศ. 2433 โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนขึ้นเป็นอธิบดีกรม ศึกษาธิการ

· พ.ศ. 2435- 58 โปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดี กระทรวงมหาดไทย

· พ.ศ. 2442 โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระอิสริยยศเป็น "กรมหลวงดำรงราชานุภาพ"

· พ.ศ. 2454 โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระอิสริยยศ เป็น "กรมพระดำรงราชานุภาพ"

· พ.ศ. 2458 ดำรงตำแหน่งนายกหอพระสมุดสำหรับ พระนคร

· พ.ศ. 2466 ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเป็นนายพลเอก

· พ.ศ. 2468 ดำรงตำแหน่งอภิรัฐมนตรี

· พ.ศ. 2469 ดำรงตำแหน่งนายก ราชบัณฑิตยสภา

· พ.ศ. 2472 โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อน พระอิสริยยศเป็น "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ"

พระอิสริยยศ

· พ.ศ. 2405 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร

· พ.ศ. 2411 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร

· พ.ศ. 2429 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)[3]

· เจ้ากรม-หมื่นดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)

· ปลัดกรม-หมื่นปราบบรพล (ศักดินา 400)

· สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)

· พ.ศ. 2442 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)

·  เจ้ากรม-หลวงดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)

· ปลัดกรม-ขุนปราบบรพล (ศักดินา 400)

· สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)

· พ.ศ. 2454 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร์ สยามพิชิตินทรวโรปการ มโหฬารราชกฤตยานุสร อาทรประพาสการสวัสดิ์ วรรัตนปัญญาศึกษาพิเศษ นรินทราธิเบศบรมวงศ์อดิศัย ศรีรัตนตรัยคุณธาดา อุดมเดชานุภาพบพิตร (ทรงศักดินา 15000)[4]

· เจ้ากรม-พระดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 800)

· ปลัดกรม-หลวงปราบบรพล (ศักดินา 600)

· สมุห์บาญชี-ขุนสกลคณารักษ์ (ศักดินา 400)

· พ.ศ. 2472 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร สยามวิชิตินทรวโรปการ มโหฬารรัฐประศาสน์ ปิยมหาราชนรานุศิษย์ ไพศาลราชกฤตยการี โบราณคดีปวัติศาสตรโกศล คัมภีรพนธ์นิรุกติปฏิภาน ราชบัณฑิตวิธานนิติธรรมสมรรถ ศึกษาภิวัธปิยวาที ขันติสัตยตรีสุจริตธาดา วิมลรัตนปัญญาอาชวาศรัย พุทธาทิไตรสรณาทร พิเศษคุณาภรณ์ธรรมิกนาถบพิตร (ทรงศักดินา 35000)[5]

· เจ้ากรม-พระยาดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 1000)

· ปลัดกรม-พระปราบบรพล (ศักดินา 800)

· สมุห์บาญชี-หลวงสกลคณารักษ์ (ศักดินา 500)

พระโอรสและพระธิดา

พระองค์มีพระโอรส-ธิดาทั้งหมด 37 องค์ สิ้นชีพิตักษัยตั้งแต่ทรงพระเยาว์ก่อน 1 ปี 4 องค์ เหลือ 33 องค์

หม่อมเฉื่อย ยมาภัย

 

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับพระธิดา คือหม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย หม่อมเจ้าหญิงพิไลยเลขา และหม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมเฉื่อยทั้งหมด 10 องค์ คือ

· พันโทหม่อมเจ้าจุลดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2424-2490) เสกสมรสกับ หม่อมแช่ม เปาโรหิตย์

· หม่อมราชวงศ์สังขดิศ ดิศกุล

· หม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล

· หม่อมเจ้าอิทธิดำรง ดิศกุล (พ.ศ. 2429-2436)

· หม่อมเจ้าทรงวุฒิภาพ ดิศกุล (พ.ศ. 2432-2469) เสกสมรสกับ หม่อมราชวงศ์สอิ้ง สนิทวงศ์ และ หม่อมราชวงศ์หญิงสุทธิสอาด สนิทวงศ์

· หม่อมเจ้าหญิงแฝด

· หม่อมเจ้าหญิงแฝด

· หม่อมเจ้ารัชลาภจิรฐิษ ดิศกุล (พ.ศ. 2436-2443)

· หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล (พ.ศ. 2438-2533)

· หม่อมเจ้าหญิงพิไลยเลขา ดิศกุล (พ.ศ. 2440-2528)

· หม่อมเจ้าหญิงบันดาลสวัสดี ดิศกุล (พ.ศ. 2442-2469) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าไตรทิพเทพสุต เทวกุล

· หม่อมเจ้าดิศศานุวัติ ดิศกุล (พ.ศ. 2445-2510) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าลุอิสาณ์ จักรพันธุ์

 

หม่อมนวม โรจนดิศ

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมนวมทั้งหมด 5 องค์ คือ

· หม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม ดิศกุล (พ.ศ. 2429-2521)

· หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ดิศกุล (พ.ศ. 2431-2467) เสกสมรสกับ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร

· หม่อมเจ้าหญิงสรรพสมบูรณ์ ดิศกุล (พ.ศ. 2436-2463)

· หม่อมเจ้าหญิงอีก 2 องค์

 

หม่อมลำดวน วสันตสิงห์(2420-2511)  

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมลำดวนทั้งหมด 7 องค์ คือ

· หม่อมเจ้าพัฒนายุคุณวรรณ ดิศกุล (พ.ศ. 2440-2516)

· หม่อมเจ้าหญิงแฝด (พ.ศ. 2440)

· หม่อมเจ้าสิวลีวิลาศ ดิศกุล (พ.ศ. 2443-2535)

· หม่อมเจ้าทักษิณาธร ดิศกุล (พ.ศ. 2446-2515)

· หม่อมเจ้าพิศิษฐ์ดิศพงษ์ ดิศกุล (พ.ศ. 2448-2509) เสกสมรสกับ หม่อมสวาสดิ์ เกตุทัต

· หม่อมเจ้าสุมณีนงเยาว์ ดิศกุล (พ.ศ. 2451-ปัจจุบัน) เสกสมรสกับ พ.อ.สุวัฒน์ วินิจฉัยกุล

· หม่อมเจ้าหญิง สิ้นชีพพิตักษัยเมื่อวันประสูติ

 

หม่อมแสง ศตะรัตน์

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมแสงทั้งหมด 6 องค์ คือ

· หม่อมเจ้าหญิงมารยาตรกัญญา ดิศกุล (พ.ศ. 2445-2549)

· หม่อมเจ้าหญิงพรพิลาศ ดิศกุล (พ.ศ. 2447-2519) เสกสมรสกับ ชวน บุนนาค

· หม่อมเจ้าหญิงพวงมาศผกา ดิศกุล (พ.ศ. 2450-2526)

· หม่อมเจ้าศุกรวรรณดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2452-2519) เสกสมรสกับ หม่อมลดา อินทรกำแหง

· หม่อมเจ้าหญิงเราหิณาวดี ดิศกุล (พ.ศ. 2455-2427) เสกสมรสกับ หม่อมหลวงฉายชื่น กำภู

· หม่อมเจ้าหญิงกฤษณาพักตรพิมล ดิศกุล (พ.ศ. 2460-ปัจจุบัน) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าประสพสุข ศุขสวัสดิ์

 

หม่อมเจิม สนธิรัตน์

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมเจิมทั้งหมด 8 องค์ คือ

· หม่อมเจ้าบันลุศิริสาณต์ ดิศกุล (พ.ศ. 2441-2455)

· หม่อมเจ้าอัปภัศราภา ดิศกุล (พ.ศ. 2446-2524) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าอนันตนรไชย เทวกุล

·  หม่อมเจ้านิพัทธ์พันธุดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2448-2509) เสกสมรสกับ หม่อมรำไพ กันตามระ

· หม่อมเจ้ารัชมาลินี ดิศกุล (พ.ศ. 2451-2528) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าธัญญลักษณ์ ศุขสวัสดิ์

· หม่อมเจ้าอาชวดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2455-2518) เสกสมรสกับ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริรัตนบุษบง

· หม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ ดิศกุล (พ.ศ. 2458-2544) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าเพลารถ จิตรพงศ์

· หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2466-2546) เสกสมรสกับ หม่อมอรพินท์ อินทรทูต

 

หม่อมอบ สุขไพบูลย์

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมอบเพียงองค์เดียว คือ

· หม่อมเจ้ากาฬวรรณดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2453-2527) เสกสมรสกับ หม่อมฉวีทิพย์ หงสนันท์

 

หม่อมหลวงหญิงใหญ่ อิศรเสนา(นามเดิม หม่อมหลวงหญิงลำดวน อิศรเสนา) 

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับ หม่อมหลวงหญิงใหญ่ ดิศกุล (อิศรเสนา) (นามเดิม หม่อมหลวงหญิงลำดวน อิศรเสนา) (บุตรีคนโตของหม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์แดง อิศรเสนา)) เพียง 2 องค์ คือ

· หม่อมเจ้าวีรดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2454-2489)

· หม่อมเจ้าพิริยดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2464-2543) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าหญิงภัทรลดา ฉัตรไชย

 

หม่อมหยาด กลัมพากร

พระองค์มีพระโอรส-ธิดากับหม่อมอบเพียงองค์เดียว คือ

· หม่อมเจ้ากุมารดิศ ดิศกุล (พ.ศ. 2471-2532) เสกสมรสกับ หม่อมอุบลวรรณ เก่งธัญการ

นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงมีหม่อมที่ไม่ได้ประสูติพระโอรสธิดาอีก 3 คน คือ หม่อมเป๋า หม่อมเยื้อน และ หม่อมเพิ่ม


พระราชานุเสาวรีย์
พระราชานุสาวรีย์ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ บริเวณหน้าศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย

กระทรวงมหาดไทย ได้จัดสร้างพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในลักษณะประทับนั่ง บริเวณด้านหน้าศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย ถนนอัษฎางค์ เขตพระนคร กรุงเทพฯ


วันดำรงราชานุภาพ

วันดำรงราชานุภาพ ตรงกับวันที่ 1 ธันวาคม ของทุกปี กำหนดขึ้นเพื่อเป็นการระลึกถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตรงกับวันคล้ายวันสิ้นพระชนม์ของพระองค์ สืบเนื่องจากการที่พระองค์เป็นบุคคลไทยพระองค์แรกที่ได้รับการยกย่องจากองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ให้เป็นบุคคลสำคัญของโลก เมื่อปี พ.ศ. 2505 และทรงได้รับการถวายพระนามเป็น "พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย"

 

 

       ______________________________________________________________________________________

 




ข่าวประชาสัมพันธ์

กรมพระยาดำรงฯ พระบิดาของมัคคุเทศก์ไทย article
สมาพันธ์สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทยจัดการแถลงข่าวแสดงจุดยืนคัดค้านนโยบายรัฐ article
กีฬา 5 ฝ่าย article
นายกสมาคม ร่วมเปิดโครงการ "มัคคุเทศก์ไทยล้ำ นำเที่ยวได้ กู้ชีพเป็น" article
กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ต้อนรับเที่ยวเรือปฐมฤกษ์ Majestic Princess article
ชมรมมัคคุเทศก์รักษ์ล้านนาและพันธมิตรจัดกิจกรรม “พี่ๆ มัคคุเทศก์รักษ์ล้านนา พาน้องเที่ยว” article
ชมรมมัคคุเทศก์ภาษาจีนภูเก็ต ร่วมกับสมาคมยูนนานภูเก็ตบริจาคของใช้จำเป็นแก่สถานสงเคราะห์บ้านคนชรา ป่าคลอก จ.ภูเก็ต article
ททท. ได้พัฒนาและปรับปรุง Mobile Application “Amazing Thailand” article
สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทย ร่วมกับ ชมรมมัคคุเทศภาษาจีนกลางแห่งประเทศไทย รวบรวมเงินบริจาคจากสมาชิก เพื่อนำเงินไปบริจาค วัดพระบาทน้ำพุ article
บำเพ็ญประโยชน์ เก็บขยะมูลฝอย ที่เมืองเก่า อยุธยา article
ข่าวประชาสัมพันธ์ สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทย article
ข่าวประชาสัมพันธ์ สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทย article
ข่าวประชาสัมพันธ์ สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทย article
ข่าวประชาสัมพันธ์ สมาคมมัคคุเทศก์อาชีพแห่งประเทศไทย article